Bestemmingsplan Bestuurskwartier

2.1 Historische ontwikkeling

Het plangebied behoort mogelijk tot de oudste nederzettingskern van Arnhem. Noordelijk van het plangebied bevindt zich de 15e-eeuwse Eusebiuskerk met daaronder de fundamenten van een oudere kerk uit de 11e of 12e eeuw. Deze wordt geïdentificeerd met de Sint-Maartenskerk. Ten westen van het plangebied lag grond die in eigendom was van de graven van Hamaland. Hier bevond zich waarschijnlijk ook een grafelijk hof. Mogelijk kan de oorsprong van de hof teruggevoerd worden tot de Karolingische tijd. In 1233 verkreeg Arnhem stadsrechten van graaf Otto II. Kort daarna is met de bouw van de stadsmuren begonnen.

De oudst betrouwbare plattegrond is die van Jacob van Deventer uit circa 1560. Deze toont voor het plangebied de Jansbeek, Markt met bebouwing (waaronder het oude stadhuis) en bebouwing in het plangebied. Rondom de Markt liggen bestuurlijke gebouwen van het machtscentrum van het oude Gelre en van de later hieruit gevormde provincie Gelderland. Voor het plangebieddeel tussen het Eusebiusplein en de Rijnkade toont de kaart de stadsmuur (ter hoogte van de huidige Ariën Verhoeffstraat) en een dubbele omgrachting met aarden wal ertussen. Tussen de Rijn en grachten ligt een stuk uiterwaard en dijklichaam.

De kaart van Van Geelkercken uit 1651 toont een gedetailleerder beeld. De bestuursgebouwen rondom de Markt zijn aangeduid als “Prinsenhof” (ter hoogte van het huidige Provinciehuis) en “Kanselarij” (ter hoogte van Paleis van Justitie). Ten oosten van de Sabelspoort bevindt zich bebouwing. Het gebied tussen het Eusebiusplein en de Rijnkade heeft ter hoogte van de voormalige grachten een haven. Daarbuiten is het gebied verkaveld en deels beplant met boomgaarden. Belangrijk is dat de vestingwerken zijn uitgebreid. Dit gebeurde op last van Prins Maurits in 1619. Het voormalige buiten de vestingwerken gelegen, natte gebied – dit gebied wordt ook wel aangeduid als “De Weerdjes” – werd daardoor bij de stad betrokken. Volgens het kaartbeeld is de Jansbeek overkluisd geraakt en loopt onder de Markt door.

 

figuur 3, plattegrond Van Deventer (16e eeuw) plattegrond Geelkercken (17e eeuw)

De kadastrale kaart uit 1832, een nauwkeurige optekening, toont met betrekking tot de Markt geen wezenlijk ander beeld. Ter plaatse van het Prinsenhof staat nu het Gouvernement; ter plaatse van de kanselarij het Hof van Justitie. De panden van de Markt en Turfstraat hebben diepe percelen; de overige zijn in het algemeen kleiner. Het huidige Eusebiusplein maakt deel uit van de Lange Straat, evenwijdig lopend aan de huidige Weerdjesstraat. Het gebied tussen het Eusebiusplein en de Rijnkade, deel van de Weerdjes, staat aangeduid als “Stadstuinen.” Verschillende Arnhemse kooplieden en notabelen hadden hier tuinhuizen en koepels. Ter hoogte van de Rijnkade zijn vestingwerken nog aanwezig. Ook hier zijn percelen aanwezig, gelegen aan de Wal. Hierop stonden gebouwen met een militaire functie zoals het kruitmagazijn en wachthuizen, en een molen. Net ten oosten van de Sabelspoort bevindt zich de vismarkt. Hier is ook nog een deel van de omgrachting aanwezig, aangeduid als “De Palmboomgracht”.

figuur 4, Kadastrale kaart ca 1830 Plan Heuvelink 1852

Arnhem ontdeed zch in deze periode van de “beknellende” vestingwerken. Op de plaats van de vestingwerken werden singels aangelegd, bedoeld om te kunnen flaneren. In de Weerdjes waren in de loop der tijd sloppenbuurten ontstaan, net zoals in het (latere) Spijkerkwartier. Het tegengaan van deze ongewenste situatie was een belangrijk onderdeel van de uitlegplannen van Heuvelink, waarmee hij in 1849 werd belast. Zijn plannen werden met betrekking tot de Weerdjes grotendeels uitgevoerd. Een stratenpatroon van rechte assen werd aangelegd om tot een betere ontsluiting te komen. De vestingwal langs de Rijn verdween evenals de Palmboomgracht. Ter plaatse van deze gracht werd een plein aangelegd: het Eusebiusplein. De Rijnkade raakte bebouwd met forse herenhuizen. Het plan van Heuvelink had niet het beoogde effect: tussen de hoofdstraten ontstond een net van kleine stegen met kleine, onaanzienlijke woningen. Alleen in de omgeving van het Eusebiusplein, Marktstraat en Verlengde Rijnkade hield het plan stand. Hier verrees een statige woonbuurt. Een belangrijk onderdeel van Heuvelink's plannen was zijn wandeling rondom de stad door de singels. Ook de Rijnkade behoorde hiertoe.

figuur 5, Verwoestingenkaart 1945 \ Wederopbouwplan 1957

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het plangebied grotendeels verwoest. Van de oorspronkelijke bebouwing konden alleen de belangrijkste monumentale gebouwen gehandhaafd worden. Voor het plangebied zijn dit de Waag en Sabelspoort. De Markt kreeg een geheel nieuwe inrichting met het Provinciehuis en het Archief en nieuwe Paleis van Justitie aan de Oostzijde. Van de Weerdjes en Rijnkade waren hele bouwblokken verwoest; met name het oostelijke deel werd zwaar getroffen. Aan het Eusebiusplein bleven slechts enkele panden gehandhaafd. Wederopbouw- en latere architectuur zijn nu kenmerkend voor het plangebied. Uitgangspunt hierbij was dat aansluiting moest worden gezocht aan de eisen van de toenmalige tijd.