Akzo en omgeving

2.3 Historische ontwikkeling

2.3 Historische ontwikkeling

De Velperweg waaraan de locatie van AkzoNobel gelegen is, was van oudsher een uitvalsweg met voorname villa's en landgoederen. Ter plaatse van de AkzoNobel-locatie zijn deze allemaal verdwenen ten gunste van het bedrijfsterrein. De wordingsgeschiedenis van de locatie geeft een boeiend beeld van de Arnhemse historie van stedelijke ontwikkeling. Maar ook omwille van een beter begrip van de ruimtelijke structuur en (cultuur)geschiedenis van de locatie wordt de ontstaansgeschiedenis van het terrein hieronder wat uitgebreider geschetst.

De tekst en afbeeldingen zijn gebaseerd op het boek 'Van Kavel tot Center', een uitgave van Akzo Nobel Nederland uit 1997.

Ontstaan van de locatie

De namen van enkele gebouwen die nog op het terrein staan (Kernheim, De Enk, Fontanus) verwijzen naar lang vervlogen tijden. Fontanus is de naam van het landgoed (buitengoedje of spijker) dat tot 1899 in dit gebied lag. Later is deze naam gegeven aan een villa aan de Velperweg nr. 72 die in 1958 werd gesloopt. De naam Fontanus is daarna gegeven aan een langwerpig gebouw, gelegen aan de oostkant van het AkzoNobel Center, in de luwte van het huidige kantoorgebouw de Enk.

In de middeleeuwen stond tussen de huidige hoofdingang van het Akzo Nobel Center en de uitbouw van het tegenwoordige gebouw de Enk een boerderij, Ter Inde genaamd. Deze groeide uit tot een landgoed dat omstreeks 1600 bewoond werd door de predikant Fontanus, en vanaf die tijd de Fabitatie of de Fabitage werd genoemd.

De erfgenamen van Fontanus verkochten het landgoed in 1617 met toestemming van de regering. Het Spijker werd daarna het Fontanusspijker genoemd.

Het gebied van het Akzo Nobel Center is een samenvoeging van diverse kavels. In 1767 bestond de verkaveling oorspronkelijk uit drie eigenaren. In het westen en in het noorden langs de Velperweg lag het landgoed Den Hartog. Het bestond uit en huis, hof, schuur en tabaksland. In het oosten lag de grond van het Sint Anthony Gasthuis. Ook dit bestond uit huis, schuur en tabaksland. Tussen beide in lag een smalle strook grond aan de Velperweg, het landgoed Fontanus, ook bestaande uit huis, hof, schuur, bouw- en tabaksland.

Op de grond van het Sint Anthony Gasthuis, lag vlak naast de ingang naar Fontanus, een boerderij van Willemsen. Een eind verderop, aan de andere zijde van de huidige Beeldhouwerstraat waar tot voor kort garage Veer stond, stond in 1832 boerderij de Eng.

Het Fontanusspijker bereikte men door vanaf de Velperwerg, op de plaats waar tot in 1958 villa Fontanus stond, een bruggetje de beek over te steken. Een pad door een langwerpig smal terrein leidde na ongeveer 150 meter naar het gebouw waarachter een boomgaard, een vijver en een koepel lagen. Het gebouw zelf moet hebben gelegen waar nu de achteringang van de Enk is.

afbeelding 3: kadastrale minuut Arnhem 1821 (mer Akzo contour)

Van landgoedverkaveling naar villaverkaveling

In 1832 kwam het landgoed in handen van een kolonel en was toen ongeveer twee hectare groot. Daarachter lag nog een groot langgerekt weiland van ongeveer 1000 x 150 meter. Dit liep helemaal door tot aan de Broekstraat. Ongeveer halverwege de vorige eeuw werd architect J.W. Fromberg eigenaar van het landgoed Fontanus, gevolgd door andere gedeelten, waaronder het landgoed Den Hartog. Na het overlijden van zijn vrouw in 1875 begonnen de uitverkoop en de verkaveling.

Zo werd een stuk bouwland verkocht dat achter villa Costa (later villa Iwalt) lag. In 1878 werd villa Kernheim verkocht. In 1877 schonk hij de gemeente de toen pas aangelegde Tivolilaan. Van het oude landgoed Fontanus verkocht hij in 1881 en 1882 percelen grond waarop later de Orangerie en villa Fontanus zouden worden gebouwd. In 1882 overleed H.W. Fromberg en in Arnhem zijn twee straten naar hem vernoemd: de Frombergstraat en de Frombergdwarsstraat.

In 1898 verkocht zijn zoon het landgoed Fontanus aan Jonkvrouw W.P. van Eijs. Ook had zij de ernaast gelegen villa de Enk gekocht.

Het landgoed Fontanus, dat in die tijd nog uit een huis, stal, tuin, terrein van vermaak, kwekerij en boomgaard bestond, werd met villa de Enk tot één groot landgoed samengevoegd. In het eeuwenoude huis Fontanus moet men niet veel meer hebben gezien, want het werd in 1899 afgebroken.

Afbeelding 4: Akzo situatie 1917

Ontwikkeling naar industrie.

Midden in de jaren twintig werden de gronden door de Kunstzij aangekocht. De villa de Enk en ook andere mooie villa's (Kernheim, San Luca) kwamen in eigendom van de fabriek.

Op 8 mei 1911 werd door J.C. Hartogs de NV Nederlandsche Kunstzijdefabriek opgericht. De fabriek vestigde zich aan de Vosdijk, waar een stuk grond in erfpacht werd verkregen van de gemeente Arnhem. In het najaar van 1911 werd begonnen met de ophoging van het erg laag gelegen terrein en in het voorjaar van 1912 werden de fundamenten aangelegd van het eerste fabrieksgebouw, dat in augustus 1912 werd voltooid.

In 1912 werd de fabriek in gebruik genomen, waarna na maanden van proefdraaien op 10 juni 1913 de eerste partij kunstzijde kon worden verkocht. Nog voor 1915 werden plannen ontwikkeld voor een aanzienlijke vergroting van de spincapaciteit (verdubbeling) en vergroting van het hoofdgebouw.

Zo ontstond de lange vleugel aan de Vosdijk, die haaks aansloot op het oudste gedeelte uit 1912.

De AKU/ENKA groeide in korte tijd uit tot een zeer succesvolle onderneming, die vooral ook in de jaren '20 grootschalige uitbreidingen kende. Tussen 1924 en 1928 werd het grote fabriekscomplex ter plekke van de Kernheimstraat gerealiseerd naar ontwerpen van architect Beenker (de huisarchitect van de AKU). Uit deze periode dateert ook de centrale en een groot gebouw ten noorden van het oude hoofdgebouw.

Afbeelding 5: Akzo 1929

Afbeelding 6: luchtfoto 1954

Nieuw hoofdkantoor AKU

In de jaren '50 volgden opnieuw grote uitbreidingen binnen het complex, waaronder het gebouw "Zuid" en de gehoorzaal, welke deel uitmaakt van de uitbreiding "Noord".

Met de groei van het bedrijf ontstond ook de behoefte aan een nieuw hoofdkantoor. De directie en administratieve afdelingen waren tot dan toe gehuisvest in onder meer enkele villa's aan de Velperweg. In 1955 werd begonnen met de bouw van een fors centraal kantoorgebouw, dat een prominente plaats kreeg aan de Velperweg, waardoor aan deze zijde enkele van de oude villa's moesten wijken, onder meer villa "de Enk", waarnaar het nieuwe clubgebouw (naast het hoofdkantoor) uiteindelijk werd genoemd. Het evenwijdig aan de Velperweg gelegen gebouw was bestemd voor de directie en een aantal centrale diensten. De loodrecht op dit gebouw aansluitende achterbouw huisvestte de administratieve diensten.

Afbeelding 7: luchtfoto Akzo-terrein 1968

ntwerper van het AKU-hoofdkantoor was Prof.Ir. H.T. Zwiers, architect te Haarlem. Zwiers, in 1900 geboren te Amsterdam, was als hoogleraar verbonden aan de Technische Hoogeschool te Delft. Zwiers was voor de Tweede Wereldoorlog één van de aanhangers van de Amsterdamse school en later de Delftse school.

De bouw van het nieuwe AKU-hoofdkantoor werd in twee fasen uitgevoerd. De voorbouw was in 1956 grotendeels gereed. Met de bouw van de grote achtervleugel moest toen nog worden begonnen. In 1960 vond de officiële opening van het complex plaats. Ook werd toen het aansluitende clubgebouw "de Enk" in gebruik genomen, bestemd voor zakelijke activiteiten (ontvangsten, conferenties, jubilea, vergaderingen, etc.) en diverse binnen de AKU opgerichte verenigingen.

Het gebouw bezit architectuurhistorische waarde als goed en betrekkelijk gaaf voorbeeld van een monumentaal kantoorgebouw uit de jaren '50 van de 20ste eeuw, gebouwd volgens de beginselen van het functionalisme, vermengd met de voor de architectuur van architect H.T. Zwiers zo kenmerkende decoratieve en expressieve motieven.

Door zijn bijzondere verschijningsvorm, opvallende bouwmassa en prominente ligging is het kantoorgebouw een belangrijk beeldbepalend element voor het straatbeeld van de Velperweg.

Het gebouw herinnert ook aan de bijzondere betekenis van het AKU/ENKA-complex voor de gemeente Arnhem en de grote bloeiperiode, die het bedrijf al voor, maar ook na de Tweede Wereldoorlog kende.

Nieuw hoofdkantoor en terreininrichting AKZO

Na enkele eerdere fusies fuseerde in 1969 de Algemene Kunst zijde Unie (AKU), een Nederlands-Duitse fabrikant van kunstvezels, met Koninklijke Zout Organon, actief in onder andere chemie, geneesmiddelen en verf, en ging het bedrijf AKZO heten.

In 1985 werd besloten tot de bouw van een nieuw hoofdkantoor, dat na de sloop van de laatste villa's (San Luca, Iwalt en Bella Vista) vanaf 1990 werd gerealiseerd. Het ontwerp van architecten J. Schrieke en E. van Dijk van B&D Architecten, is opgebouwd uit meerdere deelvolumen, die verwijzen naar oorspronkelijke villabebouwingen aan de Velperweg. Het gebouwontwerp en de (her)inrichting van het voor- en binnenterrein werden op elkaar afgestemd middels een ontwerp van B. van Vliet van het Landschapsarchitectenbureau Buys & Van der Vliet.

Afbeelding 8: Akzo 1994

Het bedrijf Akzo Nobel werd in 1994 gevormd door overname van Nobel Industries door AKZO. Dit bedrijf maakt ondermeer hulpchemicaliën voor de papierindustrie.

In 1998 werd het Britse Courtaulds ingelijfd, een grote producent van coatings en vezels. Akzo Nobel behoort nu tot de grootste producenten van coatings ter wereld. De kunstvezelbedrijven van Courtaulds en Akzo Nobel werden samengevoegd onder de nieuwe naam Acordis en verkocht aan CVC Capital Partners, dat op zijn beurt het onderdeel Twaron BV verkocht aan Teijin.

In 2007 werd het Britse concern ICI door Akzo Nobel overgenomen met de bedoeling om de verf (coating)afdelingen bij elkaar te voegen en de niet bij de kernactiviteiten passende onderdelen te verkopen. Akzo Nobel zou uitgroeien tot de grootste verffabrikant ter wereld. In 2008 werd AkzoNobel omgedoopt tot AkzoNobel.

Ontwikkelingen na 2002

Een deel van het terrein is in 2002 door AkzoNobel verkocht aan Velperparc bv. (Klaassen/Bam), die een gedeelte heeft doorgeleverd aan Cocon vastgoed Management bv. Door de nieuwe eigenaren worden plannen ontwikkeld voor zowel hergebruik van bestaande bebouwing (hoofdkantoor de Enk), als voor enkele nieuw te realiseren appartementengebouwen.

Het voormalig kantoorgebouw van de AKZO aan de Velperweg is inmiddels getransformeerd tot een appartementencomplex. Het is een van de weinige voorbeelden van een kantoorgebouw dat van functie is veranderd.